Toegankelijkheid ontzorgen: muziek beleven op een andere manier. Hoe maak je muziek toegankelijk voor iedereen? Die vraag stond centraal tijdens de inspiratiedag Gelijkwaardige Muziekbeleving op 22 juli in Gent, een dag die uitnodigde om na te denken over de drempels die mensen met een beperking ervaren in de culturele sector. Maar ook over de mogelijkheden om die drempels weg te nemen. Veerle De Block nam poolshoogte voor AHOSA vzw.

De dag begon meteen met een praktische uitdaging. Er was geen schrijftolk beschikbaar, waardoor het snel schakelen werd naar wat wél mogelijk was. Een versterker bracht helaas geen oplossing: door de vele omgevingsgeluiden was het voor iemand die slecht hoort moeilijk om de gesproken informatie te verstaan. Er is immers een verschil tussen horen zonder ruis en horen met ruis. Deze laatste is knap lastig om personen te verstaan in drukke omgeving. 

Daarmee werd opnieuw duidelijk dat hulpmiddelen voor dove en slechthorende personen echt maatwerk zijn. Wat voor de ene persoon werkt, biedt niet noodzakelijk een oplossing voor iemand anders. Het blijft dus zoeken, uitproberen en afstemmen.

De medewerkers van Boomtown gingen meteen mee op zoek naar oplossingen. Zo werd onder meer voorgesteld om AI-ondertiteling te gebruiken als alternatief voor de schrijftolk. Dat initiatief toont dat er bereidheid is om inclusie bespreekbaar te maken en samen te zoeken naar mogelijkheden.

En dat is belangrijk, want toegankelijkheid gaat niet alleen over dove en slechthorende mensen die gebaren of hoorhulpmiddelen gebruiken. Ook rolstoelgebruikers en mensen die nood hebben aan een prikkelarme omgeving botsen vandaag nog op drempels wanneer ze willen deelnemen aan cultuur en muziek.

Muziek is meer dan alleen horen
De inspiratiedag bracht verschillende invalshoeken samen. Isa Vrieze, artistiek leider en projectleider bij Sencity Festival en Deaf Performers Unite, Possiblize, liet ons nadenken over toegankelijkheid in de creatieve sector.

Muziek kan je niet alleen horen. Je kan muziek ook ruiken, voelen, proeven en beleven. Dat was de invalshoek.

Maar hoe vertaal je muziek voor iemand die niet of nauwelijks hoort?
Door verder te kijken dan geluid alleen. Door muziek te vertalen naar andere zintuigen en ervaringen. Want muziek is emotie. En die emotie kan je ook ervaren via trillingen, beelden, geuren, aanrakingen en vormen.

Een mooi voorbeeld daarvan is Boaz, een dove performer die muziek probeert te vertalen naar geuren en kleuren. Zo ontstaat een heel andere manier om muziek te ervaren.

Ook Sencity Festival vertrekt vanuit die gedachte. Het is een belevingsfestival dat geïnspireerd is op het niet of minder kunnen horen van muziek. Door verschillende zintuiglijke prikkels en toepassingen te combineren, wordt onderzocht hoe muziek op een andere manier beleefd kan worden.

Zo kan een speciale vloer op bepaalde momenten meetrillen met de beats, waardoor je de muziek letterlijk door je lichaam ervaart. Niet voortdurend, maar op specifieke momenten. Zo wordt muziek een fysieke beleving.

Dergelijke toepassingen kunnen bijdragen aan een bredere toegankelijkheid en tonen dat muziekbeleving niet beperkt hoeft te blijven tot wat je met je oren kunt waarnemen.

En dat brengt ons bij een interessante vraag: hoe verschillend beleven dove en horende mensen muziek?
Tijdens een van de vele beroepsgerelateerde inspiratiedagen kreeg Isa de kans om letterlijk even in een stille wereld te stappen en muziek vanuit stilte te ontdekken. Zo kon ze kunst inzetten als een vorm van totaalbeleving, waarbij de bezoeker niet alleen naar een voorstelling kijkt of naar muziek luistert, maar een ervaring beleeft die verschillende zintuigen aanspreekt.

Het doel? Dat bezoekers naar huis gaan met een onvergetelijke ervaring.

Toegankelijkheid als artistieke verrijking! Wat duidelijk werd, is dat toegankelijkheid niet alleen een kwestie is van hulpmiddelen of aanpassingen. Het kan ook een artistieke verrijking zijn.

De intentie is er. Tegelijkertijd is er nog ruimte voor verbetering. Toegankelijkheid vraagt maatwerk. Wat voor de ene persoon werkt, is voor iemand anders misschien onvoldoende.

Dat werd ook duidelijk tijdens het panelgesprek met ervaringsdeskundigen. Zij vertelden vanuit hun eigen ervaringen over de drempels die ze tegenkomen wanneer ze muziek en cultuur willen beleven. Hun verhalen tonen hoe belangrijk het is om mensen met een beperking zelf te betrekken bij het uitwerken van oplossingen.

Helaas moest Veerle het panelgesprek voor een deel missen toen de AI-ondertiteling problemen begon te geven en het scherm plots zwart werd. Gelukkig verscheen er nog een getypte boodschap om het probleem te melden. De organisatie excuseerde zich en besloot snel een pauze in te lassen om samen naar een oplossing te zoeken.

Ook dat is inclusie: niet doen alsof er geen problemen zijn, maar ze erkennen en samen proberen op te lossen.

Studenten zoeken naar nieuwe oplossingen 
Na de pauze presenteerden studenten van het wintercircus hun projecten rond toegankelijke muziekbeleving. Hun doel: muziek op een andere manier tastbaar en beleefbaar maken.

Bij de voorstelling van hun projecten kregen de studenten feedback van de aanwezige ervaringsdeskundigen, waaronder ook slechthorende en dove mensen. Die feedback kan de studenten helpen om hun ideeën verder te verfijnen en nog beter af te stemmen op de noden van mensen met verschillende beperkingen.

Hun projecten vertrekken vanuit een belangrijk uitgangspunt: niet iedereen heeft dezelfde behoeften. Sommige mensen hebben nood aan minder prikkels of spanning. Anderen hebben net behoefte aan meer duidelijkheid en voorspelbaarheid.

Ook eenvoudige ingrepen kunnen een verschil maken. Denk aan het vooraf kunnen aanvragen van hulpmiddelen, het aanbieden van een prikkelarme setting of het voorzien van oordopjes voor wie daar behoefte aan heeft.

Toegankelijkheid begint dus bij luisteren naar de persoon zelf.

Van luisteren naar beleven
De dag maakte één ding heel duidelijk: muziek toegankelijk maken voor iedereen vraagt creativiteit, technologie én vooral de bereidheid om anders te denken.

Voor veel mensen is muziek vanzelfsprekend verbonden met horen. Voor wie slechthorend of doof is, is dat niet zo. Wij beleven muziek ook op een andere manier. Via trillingen. Via beelden. Via emoties. Via de sfeer. Maar ook via ondertiteling en andere vormen van visuele ondersteuning.

Daarom blijft het belangrijk om aandacht te vragen voor toegankelijkheid en ondertiteling. Tijdens de afsluitende receptie ging Veerle in gesprek met verschillende beleidsmakers om het belang hiervan verder onder de aandacht te brengen. Ze vonden de insteek waardevol en vervolggesprekken zijn in de maak.

Want als we samen met AHOSA vzw willen dat cultuur en muziek écht voor iedereen toegankelijk zijn, moeten we niet alleen vragen wie er naar muziek kan luisteren. We moeten vooral durven vragen:

Hoe kunnen we ervoor zorgen dat iedereen muziek kan beleven?
De inspiratiedag werd afgesloten met een hapje en een drankje. Aansluitend kregen de aanwezigen de mogelijkheid om gratis een concert bij te wonen. Het werd een avond met romantische ballades en veel instrumentale muziek.
Op de achtergrond verschenen af en toe geschreven boodschappen in een mooi vormgegeven kader. De teksten waren duidelijk zichtbaar en vormden een geïntegreerd onderdeel van de beleving.

Het toont dat ondertiteling niet saai of storend hoeft te worden weergegeven. Integendeel: ook geschreven tekst kan een plaats krijgen binnen de artistieke vormgeving en mee onderdeel worden van de muziekbeleving.

Misschien is dat wel een mooi idee voor andere toegankelijke concerten: laat ondertiteling niet alleen een hulpmiddel zijn, maar maak er een volwaardig onderdeel van de beleving van.

Het was een dag die opnieuw deed beseffen dat toegankelijkheid niet alleen gaat over drempels wegnemen. Het gaat ook over nieuwe deuren openen naar ervaringen die voorheen misschien niet bereikbaar leken.
Toegankelijkheid ontzorgt. En soms begint dat gewoon met de vraag: wat heb jij nodig om mee te kunnen doen?

Tekst: Veerle De Block, AHOSA vzw